Sesiyle Bir Hayat

silah gerekti silah saydım sesini, günah gerekti günah
çok çürüdü çenem çiğnemekten, dişlerimde karanfil, sevgilim naber
alnımdaki ter belki bir grev başlatır, bebeğimiz büyür büyür gider gözlerin
hadi kalk ve halhal tak bileklerine temmuzdur çünkü gelen
temmuzdur ve hükmü yoktur metrolarda mertliğin, başlar nümayiş
sakalını kırpar dergâhta derviş, öpsem faiz biner sevgilim naber

etimi nasıl da deşti şarapnel, dün delmiş gibi yeşil
seninse sesin hala çok soyut, gün biter başlar baban
taşlar yerine oturmalı, taşmadan sabrı aşkın
gözleri çok güzel, bu kızı almalıyım

bunca dosya bunca boşnak, ağır ceza önünde bunca kürt
hiçbir yasa hiçbir tüzük, dönmeni hesaba katmadı
nefesini sen çek yine içine çek çekebilirsen
çünkü sesin bir gülü küllükte boğuyor gibi güzel

ellerini ver araba çarpmasın, ada vapuru kaçmasın meydana gel
bir belaysa bu sırtlar çiçek, çürük bir çıbansa patlar
tütsün diye çünkü son ocak, tetikte beklettim çocukları bile çok zaman
gitmedi günaha elim, helalim bu masmavi gök, bu kız, bu nağme
varsa yoksa düşte tokluk, vitrinde et ve tende tapu
vermiyor kimse vekâlet

tut ki taptıkları put, sen geldin de devrildi ardından
çarşılara çıktın çoraklaştı cebin, ne din bıraktılar sende ne iman
kınandın kırık diye kanadın, açtın ama açlığın tak etmedi canına
göründü gözüne her dalda bir dar pantolon, taşındı burdan mecaz
şimdi yalnız şövale deklanşör ve yalan

(Hece, Mayıs 2020, Sayı 281)

Edebiyat Ortamı Şiir Yıllığı-2020

Ali Sali Bey tarafından hazırlanan Edebiyat Ortamı Dergisinin 2020 Şiir Yıllığında Nasıl Güzel başlıklı şiirime de yer verildi.

İstihbarat Tarihi Üzerine Doyurucu Yazılar: Gölge Oyunu

Spot: “İnsan toplulukları kendi varlıklarını geliştirmek ve başkaları üzerinde üstünlük kurabilmek için istihbarat faaliyetlerine merak duydular ve bu alanda çok çeşitli teknikleri denediler. ”

Giriş

Kasım 2019’da Timaş Yayınları tarafından yayımlanan İlkin Başar Özal imzalı İstihbaratın Kısa Tarihi: Gölge Oyunu adlı eser, diplomasinin görünmeyen gizemli elini -casusluk faaliyetlerini- merak eden okurlar için nitelikli bir başucu kitabı oldu.

Kitap, uluslararası arenada sözünü dinleten güçleri tüm yönleriyle ve gerçek anlamıyla tanıyabilmenin casusluk ve gizli operasyonlara ilişkin malumat edinmekle mümkün olduğu iddiasıyla açılıyor. Gerçekten de insanoğlu politikayla tanıştığı günden beri başka otorite ve yapılanmalar üzerinde egemenlik tesis etmek için ajanların ve el altından yürütülen gizli politikaların imkânlarını kullanmıştır. Bu dünya neresinden bakarsak bakalım gizemli bir dünyadır ve geniş kitlelerde her zaman korkuyla karışık alaka uyandırır.

Ajanların Gizemli Dünyası ve Sanat

Casusluk konulu eserler, bu derin merakı bir nebze olsun gidermiştir. Bu türün en meşhur örneklerini verenler arasında istihbarat işlerine karışan isimler de vardır. Böylelikle eserler ikna edicilik ve inandırıcılık vasfını haiz olabilmiştir. Her ne kadar istihbarat faaliyetlerinin sıkıcı rutinini anlatmaktan öteye gidememişse de Birinci Cihan Harbi’nde İngiliz casusluğu misyonunu üstlenen W. Somerset Maugham, Ashenden or The British Agent adlı kitabında deneyimlerini aktarmıştı.

Ajanlığın gizemli dünyası sanatın diğer pek çok alanında da kendisine yer buldu. Karanlık ve soğuk figürlerle okurların beğenisine sunulan romanların yanında fantastik araç gereçlere sahip aksiyon kahramanlarını barındıran sinema filmleri de ilgi gördü, dikkat çekti. Sözgelimi sınırsız yetkilerle donatılan, İngiltere’nin çıkarına olması kaydıyla bir başkasını öldürmesi dahi mazur görülen, lüks arabalara binip pahalı saatler takan İngiliz ajanı James Bond karakterine tamı tamına 25 film çekildi.

İstihbarat faaliyetleri hakkında çalışmalar yürüten tarihçileri ise bekleyen bir sorun vardı; o da iyi bir istihbaratçının arkasında az iz bırakıyor olmasıydı. Sahiden de bir casusluk faaliyeti hakkında fazlaca bilgiye ulaşabiliyorsak şayet, bundan casusun işinde mahir olmadığını anlamış oluruz.

Gelişen Tekniğin İstihbarat Faaliyetlerindeki Yansımaları

Soğuk Savaş Dönemi’nin sona erip Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla beraber pek çok gizli belge üzerindeki siyasal kısıtlamalar ortadan kalktı ve bu durum çalışma imkânlarını oldukça artırdı. Ayrıca tarihsel süreç içerisinde elde edilen kazanımlar ve tecrübeler bu imkânları daha da artırdı. Öyle ki gelişen teknolojilere paralel olarak sinyal alışverişi yapabilen böcekler üretildi. Böylece rekabet edilen devletlerin mahrem odalarına, bürokrasi ağının kılcallarına kadar girme marifeti gösterilebildi.

Yazar İlkin Başar Özal, kitabın tam burasında örnekleri çoğaltarak istihbarat tarihine alaka duyan okurlarını iyiden iyiye heyecanlandırmayı başarıyor:

Bulgar gizli servisi ve KGB tarafından geliştirilen bir suikast aracı olan Bulgar şemsiyesinden minox kameraların tarihine kadar geniş yelpazede doyurucu içerikler sunuluyor.

İstihbaratın Kısa Tarihi: Gölge Oyunu’nu kısa episode’lara ayrılmış biyografik roman parçası olarak nitelendirmek pek de hatalı olmayacaktır sanırım. Zira yazar, ele aldığı nam salmış casusların serüvenini, tarihsel ciddiyeti ve gerçekliği yüksek metinlerle mercek altına alıyor.

Sidney Reilly, Alfred Redl, Roger Casement, Fritz Joubert Duquesne, Mata Hari gibi istihbarat tarihinin dikkat çeken isimlerinin benzersiz maceralarını okuduğunuzda, ilgilerinizin daha da artacağından ve bu konuda yazılmış başka kaynaklara da müracaat etme iştiyakı duyacağınızdan eminim.

Bir Osmanlı İstihbarat Örgütlenmesi: Teşkilat-ı Mahsusa

Batı’nın istihbarat tarihi incelendikten sonra gözümüzü kendi topraklarımıza da çevirme fırsatı yakalıyoruz eserde.

Osmanlı’da gizli bilgilere ulaşma faaliyetleri Teşkilat-ı Mahsusa adı altında örgütsel görünüm arz etmeye başlamıştı. Teşkilat, 1914 yılında Harbiye Nezareti’ne bağlanınca kurumsal bir kimlik de kazandı.

Örgüt, Birinci Cihan Harbi esnasında Kafkas Cephesi’nde Rus kuvvetlerini yıpratma başarısı gösterebildi. Akabinde de Kanal Harekâtı’nda görev aldılar. İngiliz askeri birlikleri hakkında Türk ordusu yararına istihbarat sağlamakla kalmayıp gözcü mevkilerin ve makineli tüfek depolarının yerini de tespit ettiler.

İz bırakmama ve sır saklama konusunda o denli hassaslardı ki, yakalanan üyeler sorgu sırasında kendilerine yöneltilen soruları yanıtsız bırakma cesareti dahi göstermişlerdi.

Amerikan İstihbarat Servisi CIA

1947 yılına gelindiğinde Truman, istihbarat tarihinin en büyük kurumlarından olan CIA’yı kurdu. CIA ilk dönemlerinde doğaçlama hareket etmiş, bir plan-programa bağlı olarak yol almamıştı. Fakat takvimler 1950 yılını gösterdiğinde teşkilatın görev tanımının kapsamı genişletildi: Casusluk, psikolojik savaş, örtülü operasyonlar ve paramiliter faaliyetler CIA’nın yetkileri arasında sayıldı.

Teşkilatın ilk faaliyetlerinde utanç verici acemilikler de yoğundu esasında:

Devrim yapmaları için Doğu Avrupa’ya gönderilen casusların çabaları tam bir fiyaskoyla sonuçlanmıştı. Öyle ki kimisi tutuklandı kimisi de idam edildi. 

Tüm bu menfi hadiselere ek olarak CIA’nın ilk üyelerinin gelişmeleri ıskalamış olduğuna değinmekte de yarar var. Sözgelimi Sovyetler Birliği’nin 1949 yılında atom bombası konusunda ilerlediğini gazetelerden öğrenmiş olmaları, Amerikan istihbaratçılarının ilk adımlarının toyluğunu ve zayıflığını ispata kâfi gibi duruyor. Ayrıca Kuzey Kore’nin Güney Kore’yi işgalini de Kore Savaşı’na Çin’in dâhil olacağını da öngörme mahareti gösterememişlerdi.

(Kitabın Ortası Dergisi, Ocak 2020, Sayı 34)

Coğrafyanın Penceresinden Çağı Anlamak: Why Geograpy Matters

Spot: “Modern zamanlarda dünyaya sözünü dinletebilmek, biraz da coğrafya bilmenizle ve hızla meydana gelen gelişmeler arasındaki bağlantıları keşfetmenizle alakalıdır.”

Giriş

Otuzdan fazla kitabın yazarı olan Harm De Blij’in Why Geograpy Matters (Coğrafya Neden Önemlidir) adlı eseri, Ağustos 2019’da Hece Yayınları tarafından Türkçe ’ye kazandırıldı. Çevirinin altında ise Fatma Yavaş-Baki Kaya imzası var.

Toplumsal olarak özellikle modern dönemde gerekçelerini ve gerçek yüzünü bir türlü tespit edemediğimiz durumlara maruz bırakılıyoruz. Bütün bu gelişmeleri aydınlatma iddiasında olan komplo teorileri ise zaten karışık olan zihnimizi daha da karıştırmaktan başka bir işe yaramıyor aslında. Dünya üzerinde hegemonya tesis etmek isteyenlerin jeostratejik yaklaşımlarını ve tarihsel süreç içerisinde gerçekleşen politik güç mücadelelerini, bunun yanında medeniyetimizin de gelinen noktada konumunu ve bize biçilmek istenen rolleri bilebilmemiz için özgün içerikler sunuluyor eserde.

Aşağı yukarı üç yüz yıldır mutat hale gelen toplumsal ve siyasal mağlubiyetler nedeniyle yenilmeyi içselleştirmiş vaziyetteyiz adeta. Art arda gelen felaketler karşısında bir çıkış yolu arayan toplum, aklı ve bilimi referans alarak değil de fallarla ve büyülerle yeni imkânlar açmayı deniyor. Bu eser sayesindedir ki, sisteme karşı programlı ve rasyonel refleksler geliştirmek isteyip de nereden başlayacağını bilemeyenler başlangıç alt yapısını inşa ediyor.

Coğrafya Neden Bu Kadar Önemlidir?

Her neye ilişkin olursa olsun bilgi, rekabetin vahşi boyutlara eriştiği günümüzde sahibine kuvvet temin eder. Bugün küresel ve bölgesel düzeyde gerçekleşen sorunlar çok hızlı geliştiğinden ulusal yönetimin erkleri seri bir biçimde karar vermeye zorlanır oldu.

Sözgelimi 2010 Aralık’ında Tunus’ta bir Pazar yerinde gerçekleşen hadiseler dalga dalga yayıldı ve Arap Baharı olarak tanımlanan bir dizi olayı tetikledi. Libya’da ve Suriye’de yaşanan iç savaş karşısında Avrupalı ve Amerikalı siyasilerin tavrı ve alacağı kararlar son derece belirleyici olmuştur. Elbette buralarda siyasete sağlıklı fikirler sunacak uzmanlar vardır fakat hükümet temsilcilerinin onlara ne kadar kulak verdiği de bir muammadır. Buna karşılık karar mercilerinin bilgi düzeyleri de pek iç açıcı değildir.

Irak ve Afganistan’da büyük maliyetlere yol açan savaşlar, uluslararası sistemin dengelerini alt üst eden ekonomik krizler, Çin’in dünyada hızla artan görünürlüğü, Avrupa Birliği’nin dağılacağına dair kaygılar gibi pek çok zor meselenin bir araya geldiği düşünüldüğünde karar mekanizmalarının yaşadığı güçlükler de anlamlandırılabilir.

İşte tüm bu meselelerin üstesinden gelmenin coğrafya bilmekle aşılabileceği iddiasında, Harm de Blij. Coğrafyanın sunduğu imkânlar vasıtasıyla hadiselerdeki bağlantıları ve neden-sonuç ilişkilerini keşfedebileceğiz.

Haritaların Masumiyeti Üzerine

Bilhassa yayılmacılığı bir devlet politikası haline getirenlerin haritaları siyasetlerine malzeme yaptıkları bilinen bir gerçektir. Arizona Üniversitesi’nden Thomas Saarinen tüm dünyadan belirlediği öğrencilerin zihinsel haritalarını sorguladı ve elde ettiği verilerle de bu gerçeği gözler önüne serdi. Onlardan bir dünya haritası çizmelerini istedi ve gördüğü tablo son derece ilginçti. Hemen hemen öğrencilerin tamamı, Avrupa’da bir hayat sürmüş olmamalarına rağmen çizimlerine Avrupa’dan başlamışlardı. Sömürgeci Batı politikalarının yansımalarından sadece birisi bu.

Benzer biçimde pek çok hükümet, sürdüreceği politikaları çok önceden komşularına hissettirirdi. Kendisine ait olmayan toprakları çizdirdiği haritalarda ülke sınırlarına dâhil eder ve böylelikle belki de yıllar sürecek çatışmaların fitilini ateşlerdi.

Terörizmin Coğrafi Belirtileri

Dünya 11 Eylül 2001 tarihinde bambaşka bir güne uyanmıştı. Bir süper gücün başkentinde İkiz Kulelere saldırı gerçekleştiriliyor ve insanlık bir bilinmezliğe yol alıyordu. Tam dört tane yüklü uçak intihar pilotlarının elinde ölüm makinesi haline dönüştü, o kadar ki üç binden fazla insanın hayatını kaybettiği iddia ediliyor. Saldırının kaynakları kadar Amerika Birleşik Devletleri’nin bu hadisede istihbarat zafiyeti gösterip göstermediği de muamma olarak kaldı.

11 Eylül saldırılarının akabinde gerçekleşen terör kaynaklı ölümler ise algılarımızda yer ettiği kadar fazla sayıda değildir. Terörizmin toplumlar üzerinde doğurduğu dehşet hali, gerçekliğin üzerini örtmüş ve algısal olanı egemen kılmıştır.

Küresel Isınma ve Rusya

Televizyon ekranlarına sık sık konuk edilen uzmanlar, yaklaşan küresel ısınmadan bahisle gelecekte dünyayı bekleyen risklere değinir. Faka zihinlere menfi yönleriyle yerleşen küresel ısınma ve iklim değişiklikleri Rus coğrafyası adına yeni bir umut ve imkân gibi görünüyor. Sözgelimi Kuzey Buz Denizi’nde kış buzulunun azalmasıyla birlikte limanlar daha uzun süre hizmet vermeye devam edecek. Bunun yanında buzların erimesinden sonra Kuzey Buz Denizi’nin altında yer alan büyük enerji kaynaklarından da istifade etme şansı doğacak.

Bunu gören Rus hükümeti kıta sahanlığı üzerinde hak iddia etmeye çoktan başladı bile. Daha da ileriye gidip amaçlarını ifşa ettiler ve Kuzey Kutbu’nda Arktik buzunun altına küçük bir denizaltıyla beraber metal bir Rus bayrağı yerleştirdiler.

Son olarak da yüksek enlemlerdeki erimelerden sonra en kuzeydeki donmuş topraklarda da erimeler gerçekleşecek, orman tabakası kuzey bölgelere doğru yayılmaya başlayacak ve en nihayetinde çorak tundra alanları daralacaktı.

(Kitabın Ortası Dergisi, Ocak 2020, Sayı 34)

Enver Paşa, Türkistan ve mücadele anıları

Enver Paşa’nın Türkistan mücadelesi sırasında yaverliğini yapmış olan Bartınlı Muhiddin Bey’in hatıraları 2011 yılında Paraf Yayınları tarafından meraklılarına sunuldu. Kitabı hem hatırat hem seyahat hem de tarih kitabı olarak okuyabiliriz.

Kitapta Enver Paşa’nın Türkistan’da başarı elde etmesinin mümkün olup olmadığı tarihsel ciddiyetle ve sorgulayıcı bir zeminde sürdürülüyor. Muhiddin Bey’in en nihayetinde vardığı sonuç ise başarılı olmanın mümkün olmadığı yönünde. Bunu ise yazar şu şekilde gerekçelendiriyor:

Türkistan’da milliyet şuuru neredeyse hiç yoktur. Çarlık Rusya’sı yerli ahaliye herhangi bir müdahale ve baskıda bulunmamak suretiyle onların uyuşukluklarını sürdürmelerini amaçlıyordu. Ayrıca Müslümanlık ferdî uygulamalarda canlılık gösterse de toplum, yalan, talan ve yağma ile geçimini sürdürmede bir beis görmüyordu. Hülasa, bu bölgede Türkçülük ve İslamcılık siyaseti üzerinden yürütülecek bir politikadan beklenen verim alınamayacaktı.

Yazar, harekâtın başarısız olma nedenlerine ilişkin olarak Zeki Velidi Togan’ın gerekçelerine de kısaca değinir. Togan’a göre en temel sebep, Enver Paşa’nın 1,5 ay esir tutulmuş olmasıdır.

Eserde Enver Paşa’nın Türkistan harekâtına ilişkin bir düzlem oluşturulup girizgâh yapıldıktan sonra, Azerbaycan ve Türkistan’da Enver Paşa’ya hasredilen marş, türkü ve şehadetine yazılan ağıtları içeren bir kısım yer alıyor. Bu bölüm kültürel anlamda derli toplu bir içeriği okura sunması hasebiyle son derece dikkate değer duruyor. Bartınlı bir ihtiyat zabiti (yedek subay, asteğmen) olan Muhiddin Bey, tutuklu kaldığı Bekirağa Bölüğü’nden kaçıp Türkistan seferine Enver Paşa’nın yaveri olarak iştirak eder. Daha sonra Enver Paşa özel temsilci olarak Muhiddin Bey’i Afganistan’a gönderir, Enver Paşa’nın şehadet haberini de bu görevi ifa ettiği sırada orada alır. Eseri kıymetli yapan hususiyetlerden biri tarihi birinci elden ve vesikalarla ele alıp aydınlatıyor oluşudur. Her ne kadar hatıratlarda objektif bakış açısından uzaklaşıldığı yönünde eleştiriler çoğu zaman yapılıyor olsa da Muhiddin Bey’in hatıratında ifade ettiği hadiselerin tarihsel gerçeklikle örtüşen yanları daha ağır basar. Sözgelimi Enver Paşa’nın Batum’a gelişi üzerine, Anadolu’ya geçip iktidarı eline geçirme niyeti taşıdığına dair söylentilere dönemin dergilerinde yayımlanan tekzibname niteliğindeki metinlerden istifade ederek mukabele ve muhalefet eder. Dolayısıyla vesikalara dayalı, tarihsel ciddiyetten sapmayan bir hatırat var karşımızda. Enver Paşa ve arkadaşlarının vatanperverliklerine gölge düşürecek art niyetli söylemlere reddiye mahiyetindeki metinler, Berlin’de çıkan Liva-ül İslâm mecmuasından iktibas edilmiştir. Hatırat, ilgilisine bir kaynağı da işaret ettiğinden alaka uyandırabilecek nitelikte duruyor. Kronolojik sıra takip edilerek aktarılan ve kurguya yaslanmayan metin, Enver Paşa’nın Türkistan mücadelesini tek solukta okuma imkânı da sağlıyor okurlara.

Hatıratta ayrıca Enver Paşa’nın dönemin gazetelerinden Öğüd’de yazdığı mektuba da yer açılması, Paşa’nın gündeme dair tavrını ve genel anlamda siyasi fikriyatını ele vermesi adına son derece kıymetli:

“Bizim istediğimiz halkın kendi kendisini idaresine, halkın hâkimiyetine gitmemizdir” diyen Enver Paşa’nın millet iradesine dayanan bir siyasi modele meylini bizzat onun ağzından da duymuş oluyoruz.

Enver Paşa’nın “Biz komünist değiliz. Fakat herhalde halkı mezara götüremeyeceği zenginlik hırsına sevk edecek aşırı kazanç aleyhindeyiz ve aynı zamanda geri bırakacağı evladını tembelliğe sevkten başka bir şeye yaramayan mal yığmak hevesine mani’ olacak ve çalışanların yaşadıkça rahat yaşamalarını temin edecek usullerin vaz’ı (konulması) taraftarıyız.” dediğini de yine bu mektup vesilesiyle keşfediyoruz. Paşa’nın toplumsal çapta ileri sürdüğü ekonomik yaklaşımlarının izlerini görmek esasında epey alaka uyandırıyor.

Anı yazılarına özgü bir hususiyet olarak burada da hatırat sahibinin şahsi izlenimlerine tanık oluyoruz. 1921 sonbaharında Hazar Denizi’nden geçtikleri esnada süt liman bir su yüzeyi oluştuğunu belirten yaver Muhiddin Bey, Enver Paşa’nın günlük hayatının bu yolculuk sırasında da intizamını kaybetmediğini ve okumalarını sürdürdüğünü bir anekdot olarak aktarıyor.

Hatıratta kullanılan üslup sayesinde okur, tarihsel olanın yoğunluğu altında ezilmekten de kurtuluyor. Sözgelimi, seyahat sırasında misafir edildikleri evlerde kendilerini ağırlayanların ikramlarından da bahis açılıyor. Abdurrahman İşabaşı’nın evinde yeni kesilmiş koyun eti, pilav yanında o bölgenin özelliğini yansıtan bir tabak ilave edildiğini belirten Muhiddin Bey, ayrıca kavunların çok tatlı olduğunu, iplere dizilmiş Şam fıstıklarından çerez verildiğini de ekliyor. Bu tür bir anlatı tekniğine başvurulması metnin seyahat yazısı niteliği kazanmasını da sağlıyor.

Hatırat Enver Paşa’nın elim şehadet hadisesinin anlatılması ile nihayetleniyor. Enver Paşa’nın Çegen’de bulunan türbesinin kutsal bir ziyaretgâha dönüştüğünden, her gün hatm-i şerif tilaveti yapıldığından ve Buharalılar tarafından türbede kurbanlar kesildiğinden de yine bu hatırat aracılığıyla haberdar oluyoruz.

Son sayfalarda ilaveten kendisine yer bulan, Enver Paşa’nın Liva-ül İslâm’da yayımladığı yazılar, Paşa’nın İngiliz siyasetine karşı İslam toplumlarını samimi bir dille kardeşliğe ve birlik olmaya çağırması adına işlevsel duruyor. İslam ailesini oluşturan unsurlar arasına İngilizler tarafından atılan nifak tohumlarına dikkat çeken Enver Paşa, İslam milletlerinin cehaletinden istifade ederek aralarındaki en kuvvetli rabıta olan din gerçeğini kırmanın hedeflendiğini apaçık biçimde beyan ediyor. Fakat Paşa tüm bu menfi gelişmelere rağmen ulemanın ve tahsil gören gençlerin varlığıyla İngiliz projelerinin bertaraf edileceği ümidini de her zaman taşıyor.

(Ruhuna Kitap, Mart 2020)